Условное наклонение и желательная форма

Введение

В 6 классе вы уже освоили настоящее время глагола: мин барам [мин барам] (я иду), син киләсең [син киләсең] (ты приходишь). Теперь мы познакомимся с двумя новыми формами: условным наклонением (шарт фигыль) и желательной конструкцией.

Условное наклонение сообщает условие: «если я пойду», «если ты придёшь». Это аналог русской частицы «если» + глагол, но в татарском это одна слитная форма. Желательная конструкция выражает, хочется ли вам что-то делать: «мне хочется идти», «ему не хочется смотреть».

Условное наклонение (шарт фигыль) — форма глагола, выражающая условие совершения действия. Образуется аффиксами -са (твёрдый ряд) или -сә (мягкий ряд) с личными окончаниями.

Условное наклонение: утвердительная форма

Условное наклонение образуется по схеме: основа глагола + -са/-сә + личное окончание. Выбор -са или -сә зависит от последней гласной основы (твёрдый или мягкий ряд).

Возьмём глагол бару [бару] (идти, ходить) — твёрдый ряд.

Лицо	Форма	Перевод
мин	барсам [барсам]	если я пойду
син	барсаң [барсаң]	если ты пойдёшь
ул	барса [барса]	если он/она пойдёт
без	барсак [барсак]	если мы пойдём
сез	барсагыз [барсагыз]	если вы пойдёте
алар	барсалар [барсалар]	если они пойдут

Теперь глагол килү [килү] (приходить) — мягкий ряд.

Лицо	Форма	Перевод
мин	килсәм [килсәм]	если я приду
син	килсәң [килсәң]	если ты придёшь
ул	килсә [килсә]	если он/она придёт
без	килсәк [килсәк]	если мы придём
сез	килсәгез [килсәгез]	если вы придёте
алар	килсәләр [килсәләр]	если они придут

📌 Ключевое правило сингармонизма: Если в последнем слоге основы твёрдая гласная (а, о, у, ы) — аффикс -са. Если мягкая (ә, ө, ү, е, и) — аффикс -сә. Проверка: бару — а твёрдая → барса. Килү — и мягкая → килсә.

Әгәр син килсәң, мин бик шат булам [әгәр син килсәң, мин бик шат булам] — если ты придёшь, я очень обрадуюсь. Бүген яңгыр булса, без бармыйбыз [бүген яңгыр булса, без бармыйбыз] — если сегодня будет дождь, мы не пойдём.

Условное наклонение: отрицательная форма

Отрицание строится вставкой аффикса -ма/-мә между основой и -са/-сә: основа + -ма/-мә + -са/-сә + личное окончание.

Лицо	бармаса (если не пойдёт)	килмәсә (если не придёт)
мин	бармасам [бармасам] — если я не пойду	килмәсәм [килмәсәм] — если я не приду
син	бармасаң [бармасаң] — если ты не пойдёшь	килмәсәң [килмәсәң] — если ты не придёшь
ул	бармаса [бармаса] — если он не пойдёт	килмәсә [килмәсә] — если он не придёт
без	бармасак [бармасак] — если мы не пойдём	килмәсәк [килмәсәк] — если мы не придём
сез	бармасагыз [бармасагыз] — если вы не пойдёте	килмәсәгез [килмәсәгез] — если вы не придёте
алар	бармасалар [бармасалар] — если они не пойдут	килмәсәләр [килмәсәләр] — если они не придут

⚠️ Частая ошибка: Не путайте порядок аффиксов. Сначала отрицание (-ма/-мә), потом условный (-са/-сә). Бар-ма-са [бармаса], а не бар-са-ма.

Син килмәсәң, мин дә килмим [син килмәсәң, мин дә килмим] — если ты не придёшь, я тоже не приду. Алар бармасалар, без барырбыз [алар бармасалар, без барырбыз] — если они не пойдут, мы пойдём.

Желательная форма: -асы/-әсе + килә

Желательная форма — это аналитическая конструкция из двух слов. Она сообщает, хочется ли кому-то что-то делать.

Желательная форма строится по схеме: основа глагола + -асы/-әсе + притяжательное окончание + килә (хочется) или килми (не хочется).

Притяжательные окончания, которые присоединяются к -асы/-әсе:

Лицо	Окончание	Пример с бару [бару] (идти)	Перевод
мин	-м	барасым килә [барасым килә]	мне хочется идти
син	-ң	барасың килә [барасың килә]	тебе хочется идти
ул	— (нулевое)	барасы килә [барасы килә]	ему хочется идти
без	-быз/-без	барасыбыз килә [барасыбыз килә]	нам хочется идти
сез	-гыз/-гез	барасыгыз килә [барасыгыз килә]	вам хочется идти
алар	-лар/-ләр	барасылары килә [барасылары килә]	им хочется идти

Полная таблица для двух глаголов — утвердительная и отрицательная формы:

Лицо	барасы... килә (хочется идти)	барасы... килми (не хочется идти)
мин	барасым килә [барасым килә]	барасым килми [барасым килми]
син	барасың килә [барасың килә]	барасың килми [барасың килми]
ул	барасы килә [барасы килә]	барасы килми [барасы килми]
без	барасыбыз килә [барасыбыз килә]	барасыбыз килми [барасыбыз килми]
сез	барасыгыз килә [барасыгыз килә]	барасыгыз килми [барасыгыз килми]
алар	барасылары килә [барасылары килә]	барасылары килми [барасылары килми]

Теперь для мягкого ряда — глагол күрү [күрү] (видеть):

Лицо	күрәсе... килә (хочется видеть)	күрәсе... килми (не хочется видеть)
мин	күрәсем килә [күрәсем килә]	күрәсем килми [күрәсем килми]
син	күрәсең килә [күрәсең килә]	күрәсең килми [күрәсең килми]
ул	күрәсе килә [күрәсе килә]	күрәсе килми [күрәсе килми]
без	күрәсебез килә [күрәсебез килә]	күрәсебез килми [күрәсебез килми]
сез	күрәсегез килә [күрәсегез килә]	күрәсегез килми [күрәсегез килми]
алар	күрәселәре килә [күрәселәре килә]	күрәселәре килми [күрәселәре килми]

📌 Сингармонизм: Твёрдый ряд — -асы: бару → барасым, уку → укыйсым. Мягкий ряд — -әсе: күрү → күрәсем, сөйләү → сөйләсем.

Миңа бүген кино карасым килә [миңа бүген кино карасым килә] — мне сегодня хочется посмотреть кино. Аның беркая да барасы килми [аның беркая да барасы килми] — ему никуда не хочется идти.

💡 Как отличить: Условное наклонение (-са/-сә) = «если». Желательная форма (-асы/-әсе + килә) = «хочется». Условное — про условие, желательное — про желание.

Заключение

Условное наклонение на -са/-сә и желательная конструкция на -асы/-әсе + килә — две важнейшие формы татарского глагола. Первая нужна для построения сложных предложений с условием, вторая — для выражения желаний. Ключ к правильному образованию: соблюдение сингармонизма (-са или -сә, -асы или -әсе) и верный порядок аффиксов (отрицание -ма/-мә всегда перед -са/-сә).